Het staat Els Reijnders nog glashelder voor ogen. Hoe ze in 1992 de galerie van de gewezen minister van Ontwikkelingssamenwerking en oud-ambassadr ice Eegje Schoo overnam, de Foundation for Indian Artists in Amsterdam. En hoe weinig aandacht daar destijds voor bestond. ‘Het was een soort niemands land. Ik kon geen museumdirecteur overtuigen van de kwaliteit.’

Vergelijkbaar zijn de ervaringen van Willem Baars. De galeriehouder, tentoonstellings maker en criticus van het Financieele Dagblad kwam begin jaren negentig met Indiase kunstenaars in aanraking. Ook hij merkte hoe weinig respons daar voor was. Sterker: ‘ik werd in Nederland uitgelachen’. Nee, twintig jaar geleden moest je niet aankomen met eigentijdse kunst uit India. Niet in Nederland, maar ook niet in de musea voor mod erne kunst van andere landen in Europa of Amerika.

Anno 2009 is dat wel anders. Hedendaagse Indiase kunst is booming. Je ziet het aan het aantal overzichtstentoonstellingen van de afgelopen jaren, zoals Indian Summer (Parijs, 2004), Horn Please! (Bern, 2007) en Indian Highway (Londen, 2008). Je merkt het aan de recente veilingresultaten. Afgelopen herfst werd op het schilderij Idol Thief I van Subodh Gupta ruim een miljoen dollar geboden.

Overigens is India als emerging culture lang niet het enige land dat zich in de warme bel angstelling van het mondiale kunstcircuit mag wentelen. Wat een kleine tien jaar geleden begon met China, is inmiddels een trend geworden: een hausse van moderne kunst uit landen die een paar decennia geleden nauwelijks van belang waren, zoals Zuid-Korea, Cuba, Thailand en Brazilië.

‘De hype is vergelijkbaar met het snelle succes van Brit Art onder Margaret Thatcher en Tony Blair’, legt Willem Baars (39) uit. ‘Plots voelt een land nieuwe energie en nieuwe mo gelijkheden.’ Niet zo vreemd dat hij nu drie van zijn kunstenaars – Jitish Kallat, Riyas Ko mu en Sudarshan Shetty – op zijn tentoonstelling India Contemporary in het GEM in Den Haag naar voren heeft geschoven. De tijd is er rijp voor.


//foto: Bharti Kher’s surreal sculptures

Uiteenlopende kunstenaars als Rabindranath Tagore, Jagdish Swaminathan en Bhupen Khakhar zorgden ervoor dat de Indiase kunst in een meltingpot veranderde. Allemaal maakten ze furore door zich te richtten op Japan, Engeland en Frankrijk, op volkskunst, stadskunst of abstracte kunst. Allemaal zijn ze alleen in India bekend.

Want dat is het drama van de internationale reputatie van de moderne kunst uit India: die was er tot het begin van deze eeuw niet. Dankzij de overheersing van de Britten die de Indiase kunst altijd in de hoek van de etnische kunst hebben gestopt. Maar ook, na de onafhankelijkheid in 1947, dankzij het socialisme van de eerste premiers Jawaharlal Nehru en Indira Gandhi die zich – begrijpelijk – voornamelijk bezighielden met de emanci patie van het platteland, de gelijkheid onder de bevolking en vrij onderwijs voor ieder een. Een vorm van ‘protectionisme’ die haaks stond de ontwikkeling van een kapitaal kra chtige middenklasse – wat doorgaans zijn ongunstige gevolgen heeft voor een (gezond) kunstklimaat. Tot ver in de jaren negentig kende India nauwelijks kunstacademies, galer ies en verzamelaars.

Pas nadat in 1991 de hervormingsgezinde regering van Narasimha Rao aantrad, die een meer liberale, vrije markteconomie in India introduceerde, barstte het land open. Ook op kunstgebied. Baars: ‘en dan gaat het met een miljard inwoners direct heel snel.’

Of de doorbraak van Indiase moderne kunst nu geleidelijk of abrupt is verlopen, en of dat alleen dankzij de Indiase economie is gebeurd of door de ontvankelijkheid van het buitenland, Faber, Reijnders en Baars zijn het onderling wel eens dat het succes in we zen een onzekere basis heeft. Niet alles is even rooskleurig. Er is in India nog steeds een gebrek aan de beproefde ingrediënten voor een gezonde kunstwereld. Er bestaat geen kunstkritiek (Reijnders: ‘men bekritiseert elkaar niet graag. Dat is niet beleefd’). Er zijn geen experimentele instituten als De Appel, Witte de With en BAK. Het land kent rela tief weinig goede galeries.

Daarbij bestaat er geen overheidssteun voor kunst. Baars: ‘er wordt geen roepie voor uit getrokken. Je kan bezwaar hebben tegen subsidiëring, maar het is wel een indicatie voor betrokkenheid van de overheid, en het geeft een solide basis, waardoor de kunst niet enkel is overgeleverd aan de grillen van het particuliere initiatief.’

Grillig en onzeker is het particuliere initiatief zeker. Door de economische voorspoed is het aantal verzamelaars in India sterk toegenomen, zegt Reijnders. ‘Rijke industriëlen zijn geïnteresseerd geraakt in moderne kunst. Ze hadden een mooi huis, drie auto’s en een chauffeur, en dan begin je uiteindelijk ook kunst te verzamelen. Vooral ook omdat het statusverhogend werkt. Mensen verzamelen kunst omdat anderen dat ook doen.’

Ook in het buitenland veroorzaakte het succes van de Indiase kunst een grote verzamel woede, en leidde dus tot een forse prijsverhoging van het werk. Baars: ‘er zijn zoveel nieuwe spelers op de markt gekomen. Het heeft een enorme aantrekkingskracht. Er wor den veel te hoge bedragen neergelegd voor middelmatige kunst. Maar voor velen is het goede kunst, omdat het dure kunst is. Dat zie je in China, maar ook in India.’ Bovendien leidt financiële voorspoed tot een grotere aanwas van Indiase kunstenaars. Volgens Baars geldt daarbij de wet van de succesvolle navolging. ‘Succes leidt tot epigonisme. Er lopen tegenwoordig hele roedels klonen van die paar echt grote kunstenaars rond. ’

Volgens Baars kan dat systeem zo weer in elkaar storten. ‘99 procent van wat gemaakt wordt, is ronduit slecht. Uiteindelijk blijven er vijf of zes kunstenaars over die van wer eldformaat blijken te zijn.’

Dat de hype omtrent Indiase moderne kunst van voorbij gaande aard is, daarover is iede reen het wel eens. Maar dat geldt ook voor de Westerse moderne kunst, voegt Faber er graag aan toe. ‘Die nieuwe, polycentrische benadering komt voort uit het zelfbewust zijn van landen en regio’s als India, het Midden-Oosten en China. De dominantie van het Wes ten is aan het afbrokkelen. Dakar, Shanghai en Busan zijn de nieuwe mondiale kunst podia, naast de Documenta in Kassel en de Biënnale van Venetië. Er is een mobiele, fluï de kunstwereld ontstaan.’

Indiase kunst is lang niet zo exotisch meer. Faber: ‘natuurlijk is de culturele bagage van een Indiër anders dan van mijn Amsterdamse buurman. Maar we spreken tegenwoordig een soort Esperanto. Net zoals de (Amerikaanse) jazz in de Europese muziek is geïncor poreerd, is de Indiase kunst geen slap derivaat meer van de Westerse kunst. De wereld kaart zal in niet zo’n lange tijd herzien worden. En denk maar niet dat de nieuwe Bosatlas nog lijkt op hoe de wereld er vijftig jaar geleden uitzag.’

En al blijkt de aandacht voor Indiase kunst een hype te zijn, wil Reijnders wel kwijt, dan nog is het de moeite waard geweest. ‘Dat de Indiase kunstenaars van het momentum ge bruik hebben kunnen maken. Het is überhaupt de vraag welke land er na de economis che crisis het beste uitkomt. Misschien verschuift het centrum van de kunstwereld wel naar het Midden-Oosten. Kunst gaat nu eenmaal mee naar waar het geld zit, de verzamel aars, de galeries, de beurzen. Nu is dat de Dubai Art Fair, waar nu abstracte kunst uit In dia te koop is.’